BHP przy pracach wodno-kanalizacyjnych to temat, który wymaga więcej uwagi niż w wielu innych branżach budowlanych. Pracownicy schodzą do głębokich wykopów, wchodzą do studni i kanałów, mają kontakt ze ściekami i pracują przy ruchliwych drogach. Część zagrożeń jest niewidoczna, jak gazy gromadzące się w kanalizacji. Inne pojawiają się nagle, jak osunięcie ściany wykopu. W tym artykule omawiamy najważniejsze ryzyka i sposoby, żeby się przed nimi zabezpieczyć.
Dlaczego BHP przy pracach wodno-kanalizacyjnych wymaga szczególnej uwagi
Budowa i naprawa sieci wodociągowych oraz kanalizacyjnych łączy kilka groźnych czynników naraz. Jest praca w ziemi, praca w ograniczonej przestrzeni, kontakt z materiałem biologicznym i ciężki sprzęt tuż obok. Do tego dochodzą zmienne warunki pogodowe, woda w wykopie i często presja czasu, gdy awaria odcina mieszkańców od wody.
Wypadki w tej branży rzadko są drobne. Zasypanie w wykopie czy zatrucie gazem w studni to sytuacje, w których liczą się sekundy. Dlatego przygotowanie przed rozpoczęciem pracy jest tu ważniejsze niż w wielu innych zawodach.
Wykopy – ryzyko zasypania
Osunięcie ściany wykopu to jedno z najpoważniejszych zagrożeń przy układaniu rur. Metr sześcienny ziemi waży ponad półtorej tony. Nawet częściowe zasypanie potrafi uniemożliwić oddychanie i spowodować ciężkie obrażenia. Przepisy pozwalają kopać wykopy o pionowych, nieumocnionych ścianach tylko do głębokości 1 metra, w gruntach zwartych i przy nieobciążonym terenie obok. Głębsze wykopy wymagają obudowy, rozparcia albo odpowiedniego nachylenia skarp.
Urobek, rury i materiały składuj z dala od krawędzi, bo dodatkowo obciążają ścianę wykopu. Podobnie maszyny nie powinny jeździć tuż przy jego brzegu. Wykop trzeba ogrodzić barierami i oznakować, a po zmroku oświetlić lampami ostrzegawczymi. Zapewnij też bezpieczne zejście i wyjście, na przykład drabinę wystającą ponad krawędź. Po ulewie lub roztopach zawsze sprawdź stan ścian przed zejściem na dno.
Przestrzenie zamknięte – najgroźniejszy element BHP przy pracach wodno-kanalizacyjnych
Studnie rewizyjne, komory, przepompownie i kanały to tak zwane przestrzenie zamknięte. Mają ograniczone wejście, słabą wentylację i mogą gromadzić niebezpieczne gazy. W takich miejscach powietrze może wyglądać i pachnieć normalnie, a mimo to być zabójcze.
Przed wejściem do studni zawsze zbadaj atmosferę i przewietrz przestrzeń, najlepiej wentylatorem mechanicznym. Praca w przestrzeni zamkniętej wymaga co najmniej dwóch osób. Jedna pracuje w środku, druga pozostaje na zewnątrz, utrzymuje kontakt i w razie potrzeby wzywa pomoc. Osoba wchodząca do studni powinna mieć szelki bezpieczeństwa połączone z urządzeniem do ewakuacji, na przykład trójnogiem ratowniczym z wciągarką.
Gazy w kanalizacji – niewidoczne zagrożenie
W sieci kanalizacyjnej mogą gromadzić się trzy główne rodzaje zagrożeń gazowych:
siarkowodór – silnie toksyczny gaz o zapachu zgniłych jaj. W wyższych stężeniach paraliżuje zmysł węchu, więc przestajesz go czuć właśnie wtedy, gdy jest najgroźniejszy,
metan – powstaje przy rozkładzie ścieków i z powietrzem tworzy mieszaninę wybuchową,
niedobór tlenu – tlen wypierają inne gazy, na przykład dwutlenek węgla, a utrata przytomności następuje bez ostrzeżenia.
Dlatego zmysły nie wystarczą do oceny, czy można bezpiecznie wejść. Podstawowym narzędziem są przenośne detektory gazu, które mierzą stężenie tlenu, gazów toksycznych i wybuchowych. Detektor powinien pracować przez cały czas pobytu w studni, a nie tylko przy wejściu. Warunki potrafią zmienić się w kilka minut, na przykład gdy z sieci napłynie fala ścieków. Pamiętaj też, by nie uruchamiać pomp ani agregatów spalinowych w wykopie lub komorze. Spaliny zawierają tlenek węgla, który gromadzi się w zagłębieniach.
Ratownictwo – nie schodź po kolegę bez zabezpieczenia
Smutna statystyka wypadków w kanalizacji pokazuje, że często giną nie tylko poszkodowani, ale i osoby, które ruszyły im na pomoc. Odruch jest zrozumiały: kolega stracił przytomność na dnie studni, więc schodzisz, żeby go wyciągnąć. Jednak w tej samej atmosferze po kilkunastu sekundach tracisz przytomność ty.
Zasada jest prosta. Nigdy nie wchodź do studni na ratunek bez aparatu oddechowego i zabezpieczenia linowego. Natychmiast wezwij służby ratownicze i, jeśli to możliwe, wyciągnij poszkodowanego za pomocą trójnoga i szelek, stojąc na powierzchni.
Zagrożenia biologiczne w ściekach
Ścieki zawierają bakterie, wirusy i pasożyty. Kontakt z nimi grozi między innymi zakażeniami przewodu pokarmowego, wirusowym zapaleniem wątroby czy leptospirozą. Drobne skaleczenie zanieczyszczone ściekami łatwo przechodzi w poważne zakażenie. Dlatego pracownicy tej branży powinni mieć aktualne szczepienia ochronne. Zakres szczepień warto ustalić z lekarzem medycyny pracy.
Równie ważna jest higiena. Nie jedz, nie pij i nie pal w miejscu pracy bez dokładnego umycia rąk. Każde skaleczenie od razu zdezynfekuj i zabezpiecz opatrunkiem. Odzież roboczą przechowuj oddzielnie od prywatnej i nie zabieraj jej do prania w domu.
Odzież i obuwie – BHP przy pracach wodno-kanalizacyjnych w praktyce
Podstawą jest odzież, która nie przepuszcza wody i ścieków. Przy pracy w mokrym wykopie sprawdzają się wodoodporne spodnie i kurtki, a przy pracy w wodzie spodniobuty lub wodery. Na dłonie zakładaj wodoszczelne rękawice nitrylowe lub PCV z długim mankietem. Przy pracy z ostrymi krawędziami rur warto zakładać pod nie cienkie rękawice antyprzecięciowe.
Obuwie musi chronić przed wodą, przebiciem i zgnieceniem. Najlepiej sprawdzają się kalosze z podnoskiem i wkładką antyprzebiciową albo buty klasy S3. Na głowę zakładaj kask ochronny, bo w wykopie zawsze istnieje ryzyko spadających kamieni lub narzędzi. Przy cięciu rur betonowych i żeliwnych dołóż okulary, ochronniki słuchu i maskę przeciwpyłową.
Prace w pasie drogowym
Duża część sieci wodno-kanalizacyjnych biegnie pod jezdniami i chodnikami. Pracownicy są więc narażeni na potrącenie przez przejeżdżające auta. Każdy, kto pracuje w pasie drogowym, powinien nosić odzież ostrzegawczą zgodną z normą EN ISO 20471. Przy ruchliwych drogach i w nocy warto wybierać odzież najwyższej, trzeciej klasy widzialności.
Miejsce robót należy oznakować zgodnie z zatwierdzonym projektem organizacji ruchu. Pachołki, zapory i lampy ostrzegawcze nie są formalnością. To one dają kierowcom czas na reakcję.
Maszyny, rury i elektronarzędzia
Koparki i ładowarki pracują tuż przy wykopie. Nigdy nie przebywaj w zasięgu ramienia koparki ani pod podnoszonym ładunkiem, na przykład pod opuszczaną rurą. Ciężkie rury opuszczaj do wykopu sprzętem mechanicznym, z użyciem odpowiednich zawiesi. Przy zgrzewaniu rur PE uważaj na gorące płyty grzewcze zgrzewarki, które łatwo powodują poparzenia. Przy cięciu rur piłą spalinową lub szlifierką kątową zawsze używaj okularów, rękawic i ochronników słuchu.
Uzbrojenie terenu – kable i gazociągi
Pod ziemią biegną nie tylko wodociągi i kanalizacja, ale też kable energetyczne, telekomunikacyjne i gazociągi. Uszkodzenie kabla wysokiego napięcia czy gazociągu to bezpośrednie zagrożenie życia. Przed rozpoczęciem robót sprawdź mapę uzbrojenia terenu i ustal położenie sieci. W pobliżu istniejącego uzbrojenia kop ręcznie, a nie koparką.
BHP przy pracach wodno-kanalizacyjnych – lista kontrolna
zabezpieczone ściany wykopów głębszych niż 1 m,
bariery, oznakowanie i oświetlenie wykopu,
detektor gazu wielogazowy przy pracy w studniach i komorach,
wentylator do przewietrzania przestrzeni zamkniętych,
szelki bezpieczeństwa i trójnóg ratowniczy,
co najmniej dwie osoby przy pracy w studni,
wodoodporna odzież, spodniobuty lub wodery,
wodoszczelne rękawice z długim mankietem,
kalosze lub buty S3 z podnoskiem,
kask, okulary i ochronniki słuchu,
odzież ostrzegawcza przy pracy w pasie drogowym,
środki do dezynfekcji i apteczka.
Podsumowanie
BHP przy pracach wodno-kanalizacyjnych opiera się na kilku filarach. Ściany wykopów muszą być zabezpieczone, atmosfera w studniach zbadana detektorem, a praca w przestrzeniach zamkniętych prowadzona w zespole i z możliwością ewakuacji. Do tego dochodzi ochrona przed ściekami, ruchem drogowym i ciężkim sprzętem. Te zasady mogą wydawać się czasochłonne, jednak w tej branży to właśnie one decydują o tym, czy wszyscy wrócą po pracy do domu.
O autorze
Jan Mentzen – w sklepie KAMS BHP odpowiada za testowanie i jakość produktów BHP. Na co dzień sprawdza, jak odzież robocza, obuwie i środki ochrony indywidualnej radzą sobie w realnych warunkach pracy.
